كودتا به‌ ناوبانگه‌كانى مێژوو
باس كردنى ئه‌م كودتایانه‌ ته‌نیا به‌ له‌به‌ر چاوگرتنى كاردانه‌وه‌یان له‌ سه‌ر چاره‌نووسى وه‌لاته‌كان دانراوه‌.
له‌ ژماره‌یێك له‌ وه‌لاتانى وه‌ك توركیه‌ سێ كودتاى سه‌ربازى رووى داوه‌ كه‌ له‌م نووسراوه‌دا به‌ دوو كودتا ئیشاره‌ كراوه‌. هه‌روه‌ها له‌ وه‌لاتانى وه‌ك ئه‌مریكاى باشوور (ئه‌مریكاى لاتین) وه‌ك بولیوى یان ئارژانتین، كه‌ مێژووێكى دوور و درێژیان له‌ كودتادا هه‌یه‌، كه‌ زه‌مانێك له‌باره‌ى وه‌لاتانى ئه‌مریكاى باشوور به‌ گاڵته‌وه‌ ده‌یان گووت: هه‌ر ژنراڵێك به‌یانى زووتر له‌ خه‌و هه‌ستێ، به‌ كودتا خۆى ده‌سه‌پێنێ به‌ سه‌ر ده‌سه‌لاتدا. به‌لام ئه‌م نووسراوه‌ ناتوانێ هه‌موو كودتاكان بخاته‌ رِوو.
كوده‌تاى ناپلئون بناپارت
یه‌كه‌مین كودتاى رۆژگارى نوێ، ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ساڵى ١٧٩٩ له‌ فه‌رانسه‌ و به‌ كودتاى (هه‌ژده‌یه‌مى برمر) ناسراوه‌. شۆرشى فه‌رانسه‌ جیایی دین و ده‌وڵه‌تى به‌ ده‌سه‌لات گه‌یاند، رۆژمێرى مه‌سیحى گرگورى هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌ و رۆژمێرى شۆرشى فه‌رانسه‌ یان رۆژمێرى كۆمارى له‌ جێگه‌ى دانا. برومر ناوى یه‌كێك له‌ مانگه‌كانى رۆژمێرى نوێ بوو و هه‌ژده‌یه‌مى برومر به‌رابه‌ره‌ له‌گه‌ڵ نۆیه‌مى نوامبرى رۆژمێرى گرگورى.
ئه‌م كودتا به‌ خاڵى كۆتایی له‌ شۆرشى فه‌رانسه‌ و سه‌ره‌تاى حكومه‌تى تاكه‌كه‌سى ناپلئون بناپارت ناوده‌به‌ن. له‌ ساڵى ١٧٩٩دا ده‌وڵه‌تى شۆرش له‌گه‌ڵ كۆسب و چه‌ڵه‌مه‌ى ئابوورى و نیزامى زۆر به‌ره‌ورِوو بوو. مه‌ترسى كودتاى لایه‌نگرانى پاشایه‌تى و ژاكوبنه‌كانى نوێ زیادى كردبوو. به‌لام نوئیل ژوزف سیس، یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانى هه‌یئه‌تى سه‌رۆكایه‌تى ده‌وڵه‌تى ئینقلاب، رایگه‌یاند كه‌ فه‌رانسه‌ پێویستى به‌ شمشێرێكى تیژه‌. ئه‌و لایه‌نگرى پیاوێكى به‌هێز بوو كه‌ به‌ توند و تیژى ده‌سه‌لاتى كۆمارى له‌ فه‌رانسه‌دا جێگیر بكا.
به‌ گه‌رانه‌وه‌ى ژنراڵ ناپلئون له‌ میسر، ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ى ره‌خساند. له‌ هه‌ژده‌یه‌مى برومرى ساڵى ١٧٩٩ پارڵمانى نه‌ته‌وه‌یی به‌ بیانووى كودتاى ژاكوبنه‌كانى نوێ، جێگه‌ى خۆى گواسته‌وه‌ بۆ كۆشكى سن كلود له‌ ده‌ره‌وه‌ى پاریس. نه‌یارانى ناپلئون له‌ هه‌یئه‌تى سه‌رۆكایه‌تى لادران و ئاسایشى پاریس به‌ ناپلئون و سوپاكه‌ى سپێردرا.
له‌ نۆزده‌هه‌مى برومردا ده‌وڵه‌تى شۆرش به‌ كرده‌وه‌ رێبه‌رى نه‌بوو. ئه‌ندامانى هه‌یئه‌تى سه‌رۆكایه‌تى یان گیرابوون یان لادرابوون. سه‌ربازه‌كانى ناپلئون كۆشكى سن كلودیان گه‌مارۆدا. نوێنه‌رانى پارڵمان له‌گه‌ڵ گۆرِانى قانوونى بنه‌رِه‌تى و سپاردنى ده‌سه‌لات به‌ ناپلئون نه‌بوون و قسه‌كردنى ناپلئون له‌ به‌رانبه‌ر نوێنه‌رانى ئه‌نجومه‌نى ٥٠٠ كه‌سى دا به‌ شیعارى مه‌رك بۆ دیكتاتۆر شكستى هێنا.
لویی بنارت براى ناپلئون كه‌ ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى ٥٠٠ كه‌سى بوو، چووه‌ پاڵى و سه‌ربازه‌كانى ئاگادار كرده‌وه‌ كه‌ ناپلئون هه‌رِه‌شه‌ى مردنى لێ كراوه‌. سه‌ربازه‌كان چوونه‌ كۆشكه‌كه‌وه‌ و نوێنه‌ره‌كانیان وه‌ده‌ر نا. له‌ ئاكامدا له‌ ژێر فشارى نیزامیه‌كاندا ژماره‌یێك له‌ نوێنه‌ران ملیان به‌ گۆرانى قانوون دا. ده‌وڵه‌تى كاتى به‌ رێبه‌رى سێ كونسول كه‌ ناپلئون یه‌كێكیان بوو پێك هات. له‌ دوایی دا به‌و گۆرِانانه‌ى كه‌ له‌ قانووندا دروست بوو، ناپلئون بناپارت كرا به‌ كونسولى یه‌كه‌م و له‌ ئاكامدا توانى حكومه‌تى تاكه‌كه‌سى خۆى بسه‌پێنێ.
كوده‌تاى هیتلێر
له‌ ساڵى ١٩٢٣دا له‌ ویلایه‌تى باپرن (باواریا)ى ئاڵمان هه‌وڵێك بۆ كوده‌تا دژ به‌ كۆمارى وایمار كرا كه‌ له‌ ئاكامدا شكستى هێنا. ئه‌و كوده‌تا ئادولف هیتلێر و ئه‌ریش لودندورف ناسراوه‌ كه‌ دوو كه‌س له‌ رێبه‌رانى حیزبی ناسیونال سوسیالیستى ئاڵمان بوون.
له‌و رۆژانه‌دا ویلایه‌تى بایرن مه‌یدانى بگره‌ و به‌رده‌ى توند له‌ نێوان راست و چه‌په‌كان له‌ كۆمارى لاوى وایماردا بوو. چ كومونیسته‌كان و چ نازیه‌كان له‌و ناوچه‌دا به‌هێز بوون. هێزه‌ راسته‌كان ده‌یانویست له‌ هه‌نگاوێكدا به‌ ناوى رێپێوان به‌ره‌و برلین حكومه‌تى وایمار بروخێنن. كاتێ كه‌ هیتلێر و تاقمه‌ توندره‌وه‌كه‌ى زه‌ربه‌ت (SA) له‌و ئاكسیونه‌دا خرانه‌ لاوه‌، ناوبراو كاره‌ى بۆ راگه‌یاندنى شه‌رِ دژ به‌ كۆمارى وایمار به‌ ده‌رفه‌ت زانى.
هیتلێر له‌ ٨ى نوامبرى ١٩٢٣خه‌ڵكى بایرنى بۆ شۆرشێكى نه‌ته‌وه‌یی هاندا و ده‌وڵه‌تى ناوچه‌یی بایرن و كۆمارى ویمارى به‌ بێ بایه‌خ و هه‌ڵوه‌شاوه‌ راگه‌یاند.رێپێوانى هیتلێر و لایه‌نه‌گرانى پرِ چه‌ككراوى له‌ ٩ى نوامبردا، له‌گه‌ڵ پۆلیسى بایرن به‌ره‌ورِوو بوون.
شه‌رِ و پێكدادان له‌ نێوانیان رووى دا، كه‌ چوار پۆلیس و ١٤ نازى كوژران. هیتاێر گیرا و حیزبی ناسیونال سوسیالیست له‌ كۆمارى وایمار قه‌ده‌غه‌ كرا. هیتلێر له‌ ساڵى ١٩٣٤دا له‌لایه‌ن دادگایێكه‌وه‌ پێنج ساڵ زیندانى بۆ برِایه‌وه‌. ئه‌و حوكمه‌ بۆ هه‌نگاوێك كه‌ هیتلێر هه‌ڵى گرتبوو، به‌ كه‌م زانراوه‌.
كوده‌تا له‌ ئیسپانیا
له‌ ساڵى ١٩٣٦دا ئه‌فسه‌رانى ده‌ستى راستى ئیسپانیا كوده‌تایان كرد كه‌ بووه‌ هۆى شه‌رِى ناوخۆ له‌و وه‌لاته‌دا. كۆمه‌ڵگاى كێشه‌ لێدراوى ئیسپانیا له‌ ساڵه‌كانى ده‌یه‌ى سی له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌مدا، مه‌یدانى شه‌رِ و پێكدادانى هێزه‌كانى راست و چه‌پ بوو. سه‌ركه‌وتنى به‌ره‌ى یه‌كگرتووى هێزه‌ چه‌په‌كان له‌ هه‌ڵبژاردنى فوریه‌ى ساڵى ١٩٣٦ بووه‌ هۆى په‌ره‌سه‌ندنى كێشه‌كانى ئه‌و وه‌لاته‌. هێزه‌ راست و راسته‌ تونده‌ره‌وه‌كان پێیان وابوو به‌ كرده‌وه‌ ده‌سه‌لاتیان له‌ ده‌ست داوه‌.
به‌ كوده‌تاى ئه‌فسه‌رانى ده‌ستى راستى ئه‌رته‌ش له‌ ١٣ى ژوئیه‌ى ١٩٣٦ بشێوى له‌و وه‌لاته‌ به‌و په‌رِى گه‌یشت، كه‌ له‌گه‌ڵ به‌ره‌نگارى به‌ربلاوى هێزه‌ كریكارى و چه‌پ و ئانارشیسته‌كان به‌ره‌ورِوو بوون و له‌ ئاكامدا شه‌رِى ناوخۆ رِووى دا. ئه‌و شه‌رِه‌ كه‌ له‌ نێوان ده‌وڵه‌تى هه‌ڵبژێردراى زۆرینه‌ و هێزه‌ كوده‌تاچیه‌كان به‌ رێبه‌رى ژنراڵ فرانكو له‌ ئارادا بوو، تا ساڵى ١٩٣٩ درێژه‌ى كێشا.
شه‌رِى ناوخۆى ئیسپانیا زوو چوارچێوه‌ى نێونه‌ته‌وه‌یی به‌ خۆوه‌ گرت و رێگه‌ى ده‌ستێوه‌ردانى وه‌لاته‌ جیاجیاكانى بۆ ئه‌و وه‌لاته‌ كرده‌وه‌. له‌ ئاكامدا ئه‌و شه‌رِه‌ به‌ سه‌ركه‌وتنى لایه‌نگرانى فرانكو كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌رته‌شى ئاڵمانى نازیه‌وه‌ پشتیوانیان لێ ده‌كرا، كۆتایی پێ هات. دیكتاتۆرى فرانكۆ تا ساڵى ١٩٧٥ له‌ ئیسپانیا خۆى گرت.
كوده‌تا دژ به‌ موسه‌دیق
كوده‌تاى ٢٨ى گه‌لاوێژى ١٣٣٢ دژ به‌ ده‌وڵه‌تى قانوونى موسه‌دیق، یه‌كه‌م كوده‌تا له‌ دواى شه‌رِى دووهه‌مى جیهانى و سه‌ره‌تاى زنجیره‌یێك كوده‌تا له‌ رۆژه‌كانى ناسراو به‌ شه‌رِى سارد بوو. ئه‌و كوده‌تایه‌ كه‌ به‌ ناوى عه‌مه‌لیاتى ئاژاكس ئه‌نجام درا، یه‌كه‌مین هه‌نگاوى هاوبه‌شى رێكخراوى جاسووسیه‌كانى ئه‌مریكا و به‌ریتانیا بۆ له‌ناوبردنى ده‌وڵه‌تى دوكتور موسه‌دیق و به‌هێزكردنى ده‌سه‌لاتى حه‌مه‌ ره‌زاشا بوو. ئه‌مریكا و به‌ریتانیا به‌ نه‌ته‌وه‌یی كردنى پێشه‌سازى نه‌وت له‌لایه‌ن موسه‌دیقیان به‌ زیان بۆ سه‌ر قازانجه‌كانى خۆیان له‌ ئێران ده‌زانى.
به‌رێوه‌بردنى كوده‌تا له‌ ئه‌ستۆى كرمیتروزولت جونیور بوو و دانالد ویلبور یه‌كێكى دیكه‌ له‌ ئه‌ندامانى سیا پشتیوانى لێ ده‌كرد. ئه‌وان به‌ پشتیوانى لوویی هندرسون سه‌فیرى ئه‌مریكا له‌ تاران، شایان رازى كرد كه‌ بۆ به‌هێز كردنى پایه‌ى حكومه‌تى تاكه‌كه‌سى خۆى، موسه‌دیق وه‌لا نێ. ئه‌و هه‌نگاوه‌ى كوده‌تاچیه‌كان یه‌كه‌م جار سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو كه‌ محه‌ممه‌د ره‌زاشا مه‌جبوور له‌ رێگه‌ى به‌غداوه‌ هه‌لات بۆ رۆم.
عاقیبه‌ت له‌ ٢٨ى گه‌لاوێژى ١٣٣٢دا كوده‌تاى سه‌ربازى به‌ رێبه‌رى ژنراڵ فه‌زل ا... زاهیدى، به‌ پشتیوانى CIA و MI٦ به‌ كۆمه‌گى نارِه‌زایه‌تى لات و لووت له‌ شه‌قامه‌كان، هێرشى نیزامیه‌كانى لایه‌نگرى شا بۆ سه‌ر ماڵى موسه‌دیق و وه‌زاره‌ت خانه‌ و شاره‌بانى تاران، سه‌ركه‌وت.
گرتنى نه‌یاران و سه‌ركوتى هێزه‌ نه‌ته‌وه‌یى و چه‌په‌كان ده‌ستى پێ كرد و حه‌مه‌ره‌زاشا گه‌رایه‌وه‌ بۆ ئێران و ده‌سه‌لاتى به‌ ده‌ست گرته‌وه‌. موسه‌دیقیان له‌ دادگایێكى سه‌ربازى دادگایی كرد و دووریان خسته‌وه‌.
كوده‌تاى سه‌ربازى له‌ توركیه‌
عه‌دنان مندرس یه‌كه‌مین سه‌رۆك وه‌زیرى توركیه‌ بوو كه‌ به‌ هه‌ڵبژاردنى ئازاد به‌ ده‌سه‌لات گه‌یشت. ناوبراو له‌ ساڵى ١٩٥٠ تا ١٩٦٠ حكومه‌تى كرد. هێندێ له‌ كارى توندره‌وى ناوبراو له‌ ماوه‌ى ئه‌و چه‌ند ساڵه‌دا، وه‌ك به‌شدارى ئه‌رته‌شى توركیه‌ له‌ شه‌رِى كوره‌، لاواز كردنى لاییكه‌كان له‌ وه‌لات، سه‌ركوتى كه‌مینه‌ى مه‌سیحى به‌تایبه‌ت یونانیه‌كان هه‌روه‌ها سیاسه‌تى نادروست له‌ به‌رانبه‌ر كورد كه‌ لایه‌نگرى خودموختارى بوون، بووه‌ هۆى نارِه‌زایه‌تى توند له‌ نێو نیزامیه‌كانى توركیه‌دا.
له‌ ٢٧ى مه‌ى ١٩٦٠ نیزامیه‌كان به‌ كوده‌تا ده‌سه‌لاتیان به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت. رێبه‌رى كوده‌تاچیه‌كان ژنراڵ گورزل بوو كه‌ له‌ دوایی دا بوو به‌ سه‌رۆك كۆمارى توركیه‌. مندرس و هێندێ له‌ به‌رپرسانى حكومه‌تى دادگایی كران و له‌گه‌ڵ هێندێ له‌ ده‌ورووبه‌ره‌كانى دا به‌ تاوانى دروست كردنى بشێوى و دژایه‌تى یونانیه‌كان له‌ توركیه‌ حوكمى مردنیان به‌ سه‌ردا سه‌پا.
له‌گه‌ڵ بوونى فشاره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، مندرس له‌ ١٧ى سیپتامبرى ١٩٦١ ئێعدام كرا. كه‌سایه‌تى مندرس تا ئێستاش له‌ توركیه‌ قسه‌ى له‌ سه‌ره‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى زانستگا و فرۆكه‌خانه‌یێكى به‌ ناوه‌وه‌ كراوه‌ به‌لام به‌ هۆى سیاسه‌ته‌كانى به‌تایبه‌ت دژ به‌ مه‌سیحیه‌كان لۆمه‌ى ده‌كرێ.
كوده‌تاى سه‌ربازى له‌ برازیل
ژائو گولارت سه‌رۆك كۆمارى لایه‌نگرى چاكسازى له‌ برازیل، له‌ ٣١ مارسى ١٩٦٤ به‌ كوده‌تایێكى سه‌ربازى حكومه‌ته‌كه‌ى رووخا. ئه‌و كودتایه‌ به‌ پشتیوانى ئه‌مریكا ئه‌نجام درا كه‌ له‌ ئاكامدا له‌و وه‌لاته‌ خوێنێكى زۆر رژا و بۆ ماوه‌ى ٢١ ساڵ یانى تا ساڵى ١٩٨٥ به‌رده‌وام بوون.
گولارت ده‌یویست له‌ برازیل دا چاكسازى بكا، به‌لام هێزه‌ موحافزه‌كاره‌كان و زه‌وى داره‌ گه‌وره‌كان، به‌ كۆمه‌گى ئه‌رته‌ش رێگه‌یان له‌ كاره‌كانى گرت و به‌ كوده‌تاى سه‌ربازى حكومه‌ته‌كه‌یان رووخاند. ناوبراو سه‌ره‌تا بۆ ئوروگوه‌ و له‌وێوه‌ بۆ ئارژانتین هه‌لات. گولارت له‌ ساڵى ١٩٧٦ به‌ شێوه‌ى گووماناوى له‌ ئارژانتین مرد. هۆى مردنه‌كه‌ى سه‌كته‌ى دڵ راگه‌یێندراوه‌، به‌لام هێندێ به‌ڵگه‌ و شاهید نیشان ده‌ده‌ن كه‌ ده‌رمان خوارد كراوه‌.
رژیمى سه‌رهنگه‌كان له‌ یونان
له‌ ٢١ ئاوریلى ١٩٦٧ له‌ یونان كوده‌تاى نیزامى به‌رێوه‌چوو كه‌ تیایدا ژماره‌یێك له‌ سه‌رهه‌نگه‌كانى ئه‌رته‌ش ده‌سه‌لاتیان به‌ده‌سته‌وه‌ گرت. له‌ دواى كۆتایی شه‌رِى جیهانى دووهه‌م، شه‌رِى ناوخۆیی یونان له‌ نێوان كومونیسته‌كان له‌لایێك و هێزى موحافزه‌كاره‌كان و لایه‌نگرانى پاشایه‌تى له‌لایێكى دیكه‌ تا ساڵى ١٩٤٩ به‌رده‌وام بوو. كومونیسته‌كان له‌لایه‌ن یه‌كیه‌تى شۆره‌وى و یوگوسلاوى و لایه‌نى دیكه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مریكا و به‌ریتانیاوه‌ پشتیوانیان لێ ده‌كرا.
دكترین ترومن له‌ ساڵى ١٩٤٧ به‌و ئامانجه‌ په‌سه‌ند كرا تا له‌ ده‌سه‌لاتى كومونیسته‌كان به‌تایبه‌ت له‌ توركیه‌ و یونان كه‌م بكاته‌وه‌. له‌ دواى كۆتایی شه‌رِى ناوخۆ، یونان له‌لایه‌ن حكومه‌تێكى موحافیزه‌كاره‌وه‌ ئیداره‌ ده‌كرا، به‌لام هێزه‌ چه‌په‌كان تیایدا هه‌ر وا به‌هێز بوون.
له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى ساڵى ١٩٦٣ هێزه‌ موحافیزه‌كاره‌كان شكستیان خوارد و به‌ره‌یێك له‌ هێزه‌كانى میانه‌رِه‌و و چه‌په‌كان هاتنه‌ سه‌ركار. هێزه‌ موحافیزه‌كاره‌كان ترسى ئه‌وه‌یان بوو هێزه‌ چه‌په‌كان ده‌سه‌لات به‌ده‌سته‌وه‌ بگرن. له‌ دواى ئه‌وه‌ یونان چووه‌ قۆناغێكى دیكه‌وه‌ كه‌ پرِ بوو له‌ بگره‌ و به‌رده‌ى سیاسى و كۆمه‌لایه‌تى. له‌ ئاكامدا له‌ ئاوریلى ١٩٦٧ كوده‌تایێكى سه‌ربازى له‌لایه‌ن سه‌رهه‌نگه‌كانى ئه‌رته‌شه‌وه‌ به‌ رێبه‌رى پاپادوپولوس به‌رێوه‌برا و دیكتاتۆرى نیزامى له‌ یونان تا ساڵى ١٩٧٤ به‌رده‌وام بوو.
كوده‌تاى شیلى
له‌ ١١ى سیپتامبرى ساڵى ١٩٧٣ ده‌وڵه‌تى سوسیالیست و قانونى سالوادور ئالنده‌ سه‌رۆك كۆمارى شیلى، به‌ كوده‌تایێكى سه‌ربازى به‌ رێبه‌رى ژنراڵ پینووشه‌ رووخا. ئه‌و كوده‌تایه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ پشتیوانى ماڵى و سیاسى لێ ده‌كرا، كۆتایی هێنا به‌ ته‌مه‌نى ٣ ساڵه‌ى حكومه‌تى ئالنده‌. له‌ رۆژى كوده‌تادا كۆشكى سه‌رۆك كۆمارى له‌لایه‌ن هێزى هه‌واییه‌وه‌ بوردومان كرا و ئاغاى ئالنده‌ كه‌ له‌گه‌ڵ ژماره‌یێك له‌ لایه‌نگرانى تیایدا سه‌نگه‌ریان گرتبوو كوژرا.
كوده‌تاى شیلیش یه‌كێك له‌ په‌یامه‌ ئاشكراكانى شه‌رِى سارد بوو. ئالنده‌ كه‌ بیرۆكه‌ى سوسیالیستى هه‌بوو، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى ساڵى ١٩٧٠ى شیلى به‌ پشتیوانى هێزه‌ چه‌په‌كان كه‌ به‌ ناوى یه‌كیه‌تى خه‌ڵك كۆببوونه‌وه‌، سه‌ركه‌وت. ناوبراو به‌رده‌وام بوو له‌ سه‌ر به‌رنامه‌ى چاكسازى مونتالوا و سه‌رچاوه‌كانى مسى له‌و وه‌لاته‌ نه‌ته‌وه‌یی كرد و ئیسلاحاتى ئه‌رزى و بانگه‌كان و پێشه‌سازى گه‌وره‌ى نه‌ته‌وه‌یی كرد.
له‌ ساڵى ١٩٧١ فیدل كاسترۆ رێبه‌رى كوبا، چوارحه‌وتوو میوانى شیلى بوو. ئه‌و چاوپێكه‌وتنه‌ ئه‌و ترسه‌ى لاى هێزه‌ راست و موحافیزه‌كاره‌كان دروست كردبوو كه‌ شیلیش به‌ رێگه‌ى كوبادا بروا. نارِه‌زایه‌تى و دژایه‌تیه‌كان ده‌ستى پێ كرد. له‌ نێو كه‌شاوه‌رزه‌كانیش هاندان بۆ نارِه‌زایه‌تى دژ به‌ ده‌وڵه‌ت ده‌ستى پێ كرد.
له‌ ساڵى ١٩٧٢دا مه‌وادى خواردن له‌ وه‌لاتدا جیره‌ كرا و بووه‌ هۆى په‌ره‌سه‌ندنى نارِه‌زایه‌تى له‌ نێو كۆمه‌ڵگا. مانگرتنى گه‌وره‌ ده‌ستى پێ كرد و هێزه‌ ده‌سته‌ راستیه‌كان بۆ لاواز كردنى حكومه‌تى ئالنده‌ ده‌ستیان دایه‌ ترۆر و كارى خراپ. به‌ پێى ئاماره‌كان له‌ كاتى حكومه‌تى ئالنده‌ نزیك به‌ ٦٠٠ كرده‌وه‌ى ترۆریستى و كارى تێكده‌رانه‌ به‌رێوه‌چوو.
له‌ مانگه‌كانى كۆتایی حكومه‌تى دیموكراتیكى ئالنده‌ شه‌رِ و پێكدادان و توندوتیژى به‌و په‌رِى گه‌یشت. له‌ به‌ره‌به‌یانى ١١ى سیپتامبرى ١٩٧٣، فرۆكه‌ شه‌رِكه‌ره‌كانى هێزى هه‌وایی به‌ فه‌رمانى ژنراڵ پینووشه‌، كۆشكى سه‌رۆك كۆماریان بوردومان كرد. ئالنده‌ و هاورێ نزیكه‌كانى له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و هێرشانه‌دا راوه‌ستان. له‌ دوایی ته‌رمه‌كه‌ى كه‌ گوله‌یێك وه‌به‌ر سه‌رى كه‌وتبوو دۆزرایه‌وه‌. ده‌سه‌لاتى نیزامى له‌ شیلى به‌ سه‌ركوتى هێزه‌ چه‌په‌كان ده‌ست به‌ كار بوو. دیكتاتۆرى نیزامى پینووشه‌ تا ساڵى ١٩٩٠ له‌ سه‌ر كار مایه‌وه‌.
كودتاى ژنراڵه‌كان له‌ توركیه‌
توركیه‌ له‌ كۆتایی ده‌یه‌ى حه‌فتاى سه‌ده‌ى بیسته‌م، له‌ بارى سیاسیه‌وه‌ وه‌لاتێكى ئاڵۆز و تووشى ده‌یان كێشه‌ى گه‌وره‌ى ئابوورى كۆمه‌لایه‌تى بوو. تاقمه‌ توندره‌وه‌ راست و چه‌په‌كان توندوتێژیێكى بێ وێنه‌یان له‌ وه‌لاتدا به‌رێوه‌ده‌برد. مانگرتنه‌ به‌رینه‌كان توركیه‌یان فه‌له‌ج كردبوو. وادیار بوو ده‌سه‌لاتدارانى توركیه‌ تواناى دابین كردنى ئاسایش و به‌ره‌ورِوو بوونه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ هێزه‌ توندره‌وه‌كان نه‌بوو. ترۆره‌كانى تاقمه‌ توندره‌وه‌ راست و چه‌په‌كان هه‌ل و مه‌رجیان بۆ شه‌رِێكى ناوخۆیی له‌بار كردبوو. له‌و سالانه‌دا نزیك به‌ پێنج هه‌زار كه‌س بوونه‌ قوربانى ترۆرى تاقمه‌ چه‌پ و راسته‌كان. له‌ نێو قوربانیه‌كاندا ١٣٠٠ راست، نزیك به‌ ٢١٠٠ له‌ چه‌په‌كان و نزیك به‌ ٣٠٠ كه‌س له‌ هێزه‌كانى ئاسایش به‌رچاو ده‌كه‌ون.
له‌ ٢٧ى دیسامبرى ١٩٧٩، ناوه‌ندى فه‌رمانده‌یی ئه‌رته‌شى توركیه‌ ووریایی به‌ سه‌رۆك كۆمارى ئه‌و وه‌لاته‌دا. له‌و ووریاییه‌دا داوا له‌ حیزبه‌ جۆراوجۆره‌كانى توركیه‌ كرابوو كه‌ به‌ هاوبه‌شى بۆ كۆتایی هێنان به‌و كێشه‌ سیاسیه‌كان و توندوتیژى هه‌نگاو هه‌ڵگرن و كۆماره‌كه‌ رزگار بكه‌ن.
ووریایی فه‌رمانده‌كانى ئه‌رته‌ش كاردانه‌وه‌یێكى ئه‌وتۆى نه‌بوو. ژنراڵ كه‌نعان ئورن سه‌رۆكى ناوه‌ندى ئه‌رته‌شى توركیه‌، له‌ په‌یامێكدا بۆ رێبه‌رى سیاسى ئه‌و وه‌لاته‌، له‌وه‌ى كه‌ زێدى باوباپیرانى له‌ ده‌ریای خوێندا نوقم بووه‌ و رِقى بێ كۆتایی و توند و تیژى به‌ره‌و له‌ ناوچوونى ده‌با، نیگه‌رانى ده‌ربرِى. ناوبراو پارڵمانى تاوانبار كرد كه‌ كاردانه‌وه‌ى نیه‌ و ده‌سه‌لاتى ده‌وڵه‌تى لاواز كردوه‌.
له‌و هه‌ل و مه‌رجه‌دا و له‌ ١٢ى سیپتامبرى ١٩٨٠ نیزامیه‌كانى توركیه‌ بۆ سێهه‌م جار كوده‌تایان كرد و ده‌سه‌لاتى ئه‌و وه‌لاته‌یان به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت. پێنج ژنراڵى فه‌رمانده‌ى ناه‌وندى ئه‌رته‌ش، هێزى هه‌وایی، هێزى ده‌ریایی و ژاندارمرى، ئه‌نجومه‌نێكى ئاسایشیان پێك هێنا. ژنراڵ ئورون بوو به‌ رێبه‌رى ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌، و له‌ وه‌لاتدا حكومه‌تى نیزامى راگه‌یاند و حیزبی سیاسى قه‌ده‌غه‌ كرد. ده‌وڵه‌ت هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌ و چالاكى سه‌ندیكاى كرێكارى و ناوه‌ند و ئه‌نجومه‌نه‌كان قه‌ده‌غه‌ كرا.
هه‌زاران كه‌س گیران و برانه‌ به‌ر دادگای سه‌ربازى. ئامانجى كوده‌تاكه‌ رووى له‌ هێزه‌ چه‌پ، سه‌ندیكالیست و كومونیسته‌كان بوو. حوكمى ئێعدام به‌ سه‌ر ٥٧٠ كه‌س دا سه‌پا و به‌رێوه‌برا.
ئه‌و كوده‌تا سه‌ربازیه‌ گۆرِانى له‌ قانوونى توركیه‌دا كرد و سه‌باره‌ت به‌ چالاكى ئه‌حزابى سیاسى قانوونى سه‌خت په‌سه‌ند كرا. نیزامیه‌كانى توركیه‌ قانوونى بنه‌رِه‌تیان له‌ مانگى نوامبرى ١٩٨٢دا خسته‌ رفراندۆمه‌وه‌. ٩٢ له‌ سه‌دى خه‌ڵك ده‌نگى ئه‌رێ یان به‌و قانوونه‌ دا و كه‌نعان ئورن بوو به‌ سه‌رۆك كۆمارى نوركیه‌.
كوده‌تاى موشه‌ره‌ف له‌ پاكستان
له‌ ئوكیۆبرى ١٩٩٩دا ژنراڵ په‌رویز موشه‌ره‌ف، به‌ كوده‌تایێك و به‌بێ خوێنرِێژى ه‌سه‌لاتى به‌ ده‌سته‌وه‌ گرت و نه‌واز شه‌ریف سه‌رۆك وه‌زیرى ئه‌و وه‌لاته‌ى له‌ كاره‌كه‌ى لابرد. له‌ دواى زیندانى كردنى نه‌وازشه‌ریف له‌ ماڵه‌كه‌ى، نزیك به‌ سی هه‌زار نیزامى له‌ ناوه‌نده‌ گرینگه‌كانى فه‌ننى و پێشه‌سازى پاكستان جێگیركران و به‌ كرده‌وه‌ ئابوورى وه‌لاتیان كونترۆڵ كرد. په‌رویز موشه‌ره‌ف ٢٠ى ژوئێنى ٢٠٠١ به‌ ره‌سمى بوو به‌ سه‌رۆك كۆمار و فه‌رمانده‌ى گشتى هێزه‌ چه‌كداره‌كانى ئه‌و وه‌لاته‌. ناوبراو له‌ كاتى ده‌سه‌لاتدارى خۆیدا رووى له‌ جۆرێك دیكتاتۆریه‌ت و هاوكات سیاسه‌تێكى نزیكى له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا گرتبووه‌ به‌ر.
ناوبراو له‌ كۆتایی حكومه‌ته‌ سه‌ربازیه‌كه‌ى خۆیدا فشارێكى زۆرى ناوخۆیی خرابووه‌ سه‌ر. له‌ ١٤ى دیسامبرى ٢٠٠٣ له‌ پیلانێك رزگارى بوو. له‌ نوامبرى ٢٠٠٧ دا حاڵه‌تى نائاسایی راگه‌یاند و سه‌رۆكى دیوانى به‌رزى وه‌لاتى له‌ سه‌ر كار لابرد. له‌ دواى ترۆرى بینه‌زیر بوتۆ ئه‌حزابى ئوپزیسیون فشارێكى زۆریان خسته‌ سه‌ر موشه‌ره‌ف كه‌ له‌ ئاكامدا له‌ ئوتى ٢٠٠٨دا ده‌ستى له‌ كار كێشایه‌وه‌.
له‌ سه‌ده‌ى بیست و یه‌كه‌م و له‌ ماوه‌ى سالانى رابردوو له‌ ژماره‌یێك وه‌لاتى دیكه‌ كوده‌تاى سه‌ربازى به‌رێوه‌چووه‌ كه‌ هێندێكیان خوێنى تێدا نه‌رِژاو. له‌وانه‌ ده‌توانین ئیشاره‌ به‌ كوده‌تاى فیجى (دووجار)، موریتانى (دووجار)، ونزوئیلا، تایله‌ند، گینه‌ و هندوراس بكه‌ین.

ڕێکه‌وت: 2009-08-23 17:28:59
به‌شی ( )